حافظا در دل تنگت چو فرود آمد يار
خانه از غير نپرداخته اي يعني چه؟

در مطلب گذشته، به يکي از شروط مهم حضور قلب در نماز پرداختيم و آن بي توجهي و بي تفاوتي نسبت به لذت ها و دردهاي دنيا بود. در اينجا مي خواهيم به يکي از اثرات مهم اين حالت اشاره کنيم که دريچه هاي جديدي از انگيزه را بر روي انسان مي گشايد.
هيچ وقت شده ياد دوران کودکي بيفتيد و حسرت آن دوران را بخوريد؟ حسرت کودکي را بخوريد که فکرش درگيري بزرگترها را نداشت و آزاد و رها بود. زيبايي يک گل و يک منظره را بهتر درک مي کرد، چون مثل بزرگترها نبود که آرزوهاي بلند داشته باشد يا در فکر راه حلي بر مشکلات بيشمارش باشد.
دوران کودکي اين خصوصيات برجسته را داشت، اما يک ضعف بزرگ هم در آن دوران گريبانگير ما بود، و آن اينکه آگاهي ما نسبت به جهان اطرافمان کم بود و قدرت عقلي درک مسائل را نداشتيم، اين مانع از آن بود که بتوانيم آنطور که بايد، هدف آفرينش خويش را درک کرده و در آن مسير گام برداريم.
حال بياييد آن خصوصيات برجسته دوران کودکي را به  دوران حال (دوران تعقل) بکشانيم و از آن بهره مند شويم:
با توجه به مطلب گذشته، دو تا از بزرگترين حالت هاي دوران بزرگسالي را که عبارتند از: خوشحالي از به دست آوردن امور دنيوي و غم از دست رفتن آنها،  از وجود خويش کنار مي گذاريم. حال به وجود خود مي نگريم در حالتي که اين انگيزه ها ديگر در آن نيست، خيلي خلوت شده است! سينه خود را مانند همان کودکي مي بينيم که خالي از هر هياهويي است، نه فريادي در آن مي شنويم از اينکه بگويد: «برخيز! عجله کن! اگر دير بجنبي، آن مال و منال به تو نمي رسد! ديگران را ببين که چگونه در تلاشند، تو چه از آنها کمتر داري؟ برخيز و با هر وسيله اي مي تواني، در طلب اين مال و منال بکوش! »

ادامه مطلب در همين صفحه


و نه ضجه اي و شکايتي از اينکه : « چرا من؟ چرا من بايد از اين نعمت محروم باشم؟ چقدر حيف شد که آنرا از دست دادم، افسوس و صد افسوس»
و نه اين آرزوهاي بزرگ : «چقدر عالي مي شه من به رياست برسم! بر ديگران فخر بفروشم و همه از توانايي هاي من تعريف کنند!»
همه اينها رفته اند، آري! فضاي سينه خالي شده، انگيزه ها رخت بر بسته اند و زينت هاي دنيا هيچ رنگ و لعابي پيش ديدگان شما ندارند. در اينجا شما از حالت آن کودک هم پا را فراتر گذاشته و بي خيال و رهاتر از او شده ايد.
ناگهان حس مي کنيد که نگاهتان، نگاهي متفاوت شده و چيزهايي را که تا همين ديروز مي ديديد ولي به علت شلوغي ذهن از کنار آنها مي گذشتيد، الان با خيال راحت مي توانيد به آنها بپردازيد و در افسون آنها فرو رويد.
وقتي يک گل سرخ جلوي رويتان قرار مي گيرد، مي توانيد ساعت ها به آن خيره شويد، بدون اينکه گذر زمان را حس کنيد، فکر ديگري نيست که بخواهد شما را از توجه به آن گل غافل کند!
گلستان خوشرنگ الهي (قرآن کريم) را مي گشاييد و اين دفعه با ديد خاص خود به آن مي نگريد:

 «فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ» ⁽¹⁾: پربرکت است خدايي که نيکوترين آفرينندگان است. همين مرا بس که خدايم بي عيب و نقص است، ديگر چه غم اگر من ناقصم و بي برکت! من غرق آن حسي شده ام که برايم بسيار بااهميت است، و آن مبارک بودن پروردگارم هست، پس ديگر چه فرقي دارد که در خوشي باشم يا در سختي! اين حسي که از مشاهده اين گل (اين آيه) به من دست داده، آنقدر بزرگ و زيبا و خوشايند است که ديگر به بزرگترين دغدغه زندگي خويش يعني سرنوشت خود هم بي تفاوت مي شوم و فراموشش مي کنم. حتي اگر.... حتي اگر لياقت ورود به بهشتش را نداشته باشم و مرا به خاطر گناهانم به جهنم بيفکنند، دلم به اين خوش است که خدايم در اوج عزت و برکت است. من در اين زمان از درک اين حقيقت که الله پربرکت و بي عيب و نقص است لذت مي برم و خرسندم، ديگر به آينده فکر نمي کنم و واهمه اي از هيچ حادثه اي ندارم. ⁽²⁾

 «كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ» ⁽³⁾ : همه كسانى كه روى آن (زمين) هستند فانى مى‏شوند، و تنها ذات پرابهت و گرامى پروردگارت باقى مى‏ماند! اگر چه خود من هم يکي از اين فاني شدگان و نابود شدگان هستم، ولي چه اهميتي دارد، با اين همه نقصان و کمبود، همان بهتر که فاني شوم و عرصه را براي نور افشاني آن خورشيد بي فروغ خالي کنم. و چه پرابهت است آن زمان که اين مرواريد خفته در صدف و زيباي پشت پرده هاي نور و ظلمت، نقاب از چهره بردارد و همه موجودات هستي را کشته نگاه خويش کند. همين مرا بس که ذات پروردگارم باقي و جاويد است. ⁽⁴⁾

حال فکرش را بکنيد که با زنده کردن اين حس در خود، قصد خواندن نماز مي کنيد. خوب آيا باز هم براي داشتن حضور قلب، نيازي به سختي کشيدن و فشار آوردن به خود داريد؟ يا اينکه ناخودآگاه اين تمرکز برايتان حاصل مي شود؟ خوب طبيعتاً وقتي بيش از يک انگيزه در وجودتان حکم فرما نباشد، تنها به همان انگيزه توجه خواهيد کرد و آن تحسين پروردگار خويش است.
به پيشگاه نماز وارد مي شويد مانند فرشته اي که فقط براي عبادت خلق شده، خالقش هيچ نيازي در وجودش قرار نداده تا بخواهد حواسش را پرت کند، تنها حسي که در وجود اين فرشته قرار داده، لذت بردن از کمال است. از اينکه زيبايي خدايش را درک مي کند، نمي تواند ساکت بنشيند، بر مي خيزد و اين عظمت و زيبايي را مي ستايد و خود را عاجز از توصيف آن مي داند.⁽⁵⁾
اين فرشته هيچ دغدغه اي در ذهنش قرار ندارد، نه گذشته اي براي خود مي بيند که بخواهد بر آن افسوس بخورد و نه آينده اي که بخواهد بدان دل ببندد. اوست و عظمتي که در آن غرق است. ⁽⁶⁾

حسبنا الله و نعم الوکيل
و السلام

 پاورقي:
____________________________
(1) سوره مؤمنون/ 14.
(2) إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ : كسانى كه گفتند: «پروردگار ما اللّه است»، سپس استقامت كردند، نه ترسى براى آنان است و نه اندوهگين مى‏شوند. (سوره احقاف/13)
(3) سوره رحمن/ 26 و 27.
(4) در تفسير کاملي که از اين آيه مي توان ارائه کرد، هميشه زمانها، اين حقيقت حاکم است، يعني ذات ذوالجلال حق هميشه باقي است و ديگر موجودات فاني در آن ذات هستند از بدو خلقتشان.
(5) ذکر «الله اکبر» خدا بزرگتر از آن است که وصف شود، رسالتش بيان عجز مخلوق از توصيف عظمت و ابهت و نيز زيبايي و نيکويي ذات خالق خويش است.
(6) مطمئناً اگر اين حالت در نمازگزار زنده شود، پرده هاي ملکي هم از پيش ديدگانش کنار مي روند و به مقدار استعداد خويش، عظمت خالقش را به ديده بصيرت درک خواهد نمود.

سوره حديد / آيه 22: «مَا أَصَابَ مِن مُّصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي أَنفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتَابٍ مِّن قَبْلِ أَن نَّبْرَأَهَا إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ ۝ لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ»
«هيچ مصيبتى در زمين و نه در وجود شما روى نمى‏دهد مگر اينكه همه آنها قبل از آنكه زمين را بيافرينيم در لوح محفوظ ثبت است؛ و اين امر براى خدا آسان است!  ۝  اين بخاطر آن است كه براى آنچه از دست داده‏ايد تأسف نخوريد، و به آنچه به شما داده است دلبسته و شادمان نباشيد؛ و خداوند هيچ متكبّر فخرفروشى را دوست ندارد!»

خداوند در اين آيات، ابتدا ما را از يک حقيقت مهم با خبر مي کند، در ادامه مي فرمايد که اين حقيقت را براي اين براي شما آشکار کردم که دو خصلت را از شما بگيرم:
1ـ تأسف بر آنچه که از دست مي دهيد.
2ـ خوشحالي از آنچه که به دست مي آوريد.
مي دانيد نتيجه از بين رفتن اين دو خصلت چيست؟ نتيجه اش بي تفاوتي است. بي تفاوتي به وقايع و اتفاقات اطراف ما. جالب است خداوند از ما، بي تفاوتي مي خواهد! اگر به ديد اوليه نگاه کنيم، بي تفاوتي يعني از بين رفتن انگيزه زندگي! انساني که به اتفاقاتي که بر سرش مي آيد، بي تفاوت باشد و مثلاً برايش فرقي نداشته باشد که اموالش را دزد ببرد يا به ارثيه اي فراوان دست پيدا کند. چنين انسان بي انگيزه اي با آدم آهني چه فرقي مي کند؟
اما اشتباه ما در همينجاست. ما انگيزه را خلاصه کرده ايم در رسيدن به امور دنيوي و خلاصي از نداري و فقر. اما انگيزه هاي بسيار بالاتري وجود دارد که توجه به آنها، همان روح زندگي و تلاش را در ما زنده مي کند.
به مثالي از دو انسان با اين دو انگيزه متفاوت توجه کنيد:

ادامه مطلب در همين صفحه


اولي (با انگيزه دنيايي): ماشينش را جايي پارک کرده وقتي مي آيد مي بيند نيست،  همان موقع با حالتي سراسيمه و اضطرابي شديد، در حالي که قلبش به تاپ تاپ افتاده، تا چند دقيقه دست و پاي خود را گم کرده و اصلاً حال خود را نمي داند. وقتي به خود مي آيد، با عجله خود را به پاسگاه پليس 110 مي رساند و گزارش دزديده شدن ماشين را اعلام مي کند. پليس بعد از پرسشهاي لازم، به او مي گويد: دستور پيگيري را صادر کرديم، فعلاً با شما کاري نداريم، مي توانيد برويد. اما او نمي تواند به اين راحتي آنجا را ترک کند مي گويد: مي نشينم تا خبري برسد و همينطور تا چند روز يا بيشتر در حالتي مفلوکانه به سر مي برد و نمازهايش را در حالتي متأثر از اين حادثه به جا مي آورد.
دومي (با انگيزه الهي): واقعه قبل براي اين شخص هم اتفاق مي افتد. وقتي مي آيد مي بيند ماشينش را برده اند. مي خواهد غصه بخورد، اما به ياد مي آورد که آنچه از دست داده، ارزش غصه خوردن ندارد. آنقدر امور مهمتر و برتر وجود دارد که اگر قرار باشد تأسفي خورده شود بايد بر آنها بخورد. همانجا با خداي خود چنين زمزمه مي کند: «خداوندا، نعمتي را به من ارزاني داشتي، و امروز آنرا از من گرفتي، مرا هم موعظه کردي که بر از دست دادن امثال اينها تأسف نخورم، پس من هم با خيال راحت از کنار اين مسأله مي گذرم و از اين جهت که آنرا از من گرفتي ناراحت نشده ام. اما ممکن است من در از دست دادن اين نعمت مقصر باشم، مثلاً آنطور که بايد آنرا ايمن نکرده بودم و از آنجا که يکي از وظايفم نگهداري اموال خويش بوده و من در اين زمينه کوتاهي کرده ام،  از تو طلب بخشش مي کنم.»
آنگاه به ياد مي آورد که وظيفه ديگري هم الان به دوشش آمده، و آن اينکه در جهت پيدا کردن دزد ماشين اقداماتي را انجام دهد (لزوم مقابله با ظلم و لزوم حفظ اموال). به خاطر همين با پليس 110 تماس مي گيرد و گزارش دزديده شدن ماشينش را مي دهد. آنگاه با قلبي آرام از اينکه وظيفه اش را در قبال اين نعمت الهي (ماشين) انجام داده، مي بيند که بيش از اين هم اگر براي اين مسأله وقت بگذارد از نعمتهاي بزرگتر الهي و وظايف مهمتر غافل مي ماند. پس ذهنش را از تفکر بيش از اين در اين موضوع دنيوي پاک مي کند و خود را مهياي نماز و عبادت بيش از پيش مي کند.
در اين مثال دوم، شخص کاملاً نسبت به امور دنيا حالت بي تفاوت دارد ولي اين باعث نشده که در گزارش دادن به پليس و تلاش در جهت يافتن ماشين کوتاهي کند. پس معلوم شد که بي تفاوتي به دنيا به اين معني نيست که هيچ تلاش و کوششي در جهت به دست آوردن دنيا و از دست ندادن آن انجام نگيرد.

حال برگرديم به حال خودمان، به يکباره نمي توانيم از حالت مثال اول، به مثال دوم تغيير حال دهيم. کار سختي است و ما که هميشه مجبوريم درگير امور دنيوي و کار و شغل باشيم، چگونه به اين بي تفاوتي دست يابيم؟

خداوند اينجا به کمک بندگانش مي آيد و سري از اسرار عالم مافوق را بر ما آشکار مي کند که تنها دانستن آن کافي است تا ما را به اين بي تفاوتي سوق دهد. نياز به هيچ تلاش و رياضتي هم ندارد. تنها چيزي که لازم است اعتماد است. اعتماد به سخنان پروردگار. پس اگر بعد از دانستن اين سخن، باز هم بي تفاوتي در ما ايجاد نشد، بايد بدانيم که مشکل اين است که به سخن خالق خويش آنطور که بايد اعتماد و ايمان نداريم.
و اما آن راز مهم اين است: هر چه از اتفاقات خوب که نصيبمان مي شود يا اتفاقات بد که بر سر ما مي آيد، قبل از خلقت ما، خدا برايمان در نظر گرفته و مقدر نموده است. پس همه وقايع، از قبل برنامه ريزي شده بوده اند و تخلفي در آنها راه ندارد.
با دانستن اين مطلب ديگر غصه خوردن از امري دنيايي يا خوشحالي از بدست آوردن نعمتهاي دنيا، امر لغوي است. دانستن اين حقيقت، انگيزه تلاش و کوشش در جهت به دست آوردن دنيا را از انسان مي گيرد اما به جاي اين انگيزه، انگيزه ديگر و بالاتري هست که جايگزين آن مي شود: وظيفه و تکليف، ما مکلفيم که آنچه را عامل رسيدن به رزق و روزي از راه حلال مي دانيم به کار ببريم و اين وظيفه هم همانند همه وظايف ديگر واجب است. پس اين فعاليت را از روي وظيفه انجام مي دهيم.
دقت کنيد که اگر تمامي فعاليتهاي روزمره مان از روي وظيفه انجام بگيرد، همان حالت بي تفاوتي هم به جاي خود باقي است و اين همان حالتي است که ائمه و اولياء الهي در زندگي پربرکت خويش داشتند و باعث مي شد که با همه درگيري ها و مسؤوليتهاي فراواني که بر دوش داشتند، هنگامي که براي نماز آماده مي شدند، تمام اينها را از ذهن خود خارج کنند و به حالت حضور قلب لازم دست يابند.

یارمفروش به دنیا که بسی سود نکرد - - - - - - آنکه یوسف به زر ناسره بفروخته بود

در حديثي که از امام صادق عليه السلام قبلاً ذکر نموديم، چنين آمده بود: « تو اگر بـدانـى كـسى در راست و چپت هست نمازت را نيكو به جا مى آورى ، بدان كه تو پيش روى كسى ايستادى كه او تو را مى بيند و تو او را نمى بينى.» ⁽¹⁾ 
بياييد يک موشکافي دقيقي در اين زمينه داشته باشيم. واقعاً چرا اينچنين است؟ چرا اگر يک انسان در کنار خود ببينيم، توجهمان بايد به او جلب شود اما خداوندي که در اوج عزت و قدرت است، نظرمان را به خود جلب نمي کند؟ ^(۲)
ببينيم تصوري که ما از خداوند در ذهن داريم چه تفاوتي با آن شخص مي کند؟
ما براي شخصي که در کنار ماست، ادارک قائليم، يعني او را داراي قوه درک مي دانيم، تصور اين که او داراي درک است عاملي براي نيکو به جا آوردن نماز مي شود.
اما خداوند را هم داراي قوه درک مي دانيم؟ ممکن است بگوييد چرا که نه، او را داراي ادارکي ما فوق بشر مي دانيم، به نظر مي آيد يکي از علل تفاوت همينجاست.
به اين دو مثال دقت نماييد:
1ـ اگر من در مکاني مشغول نماز مي شوم که تنها خودم مشغول نماز خواندن هستم. و يک انسان هم در آن مکان حضور دارد. در اين صورت چون تنها کسي که در آنجا مشغول نماز هست، خود من هستم، تصوري که از درک آن انسان دارم اين است که تمام توجهش به سوي من معطوف شده است.
2ـ اما اگر در آن مکان به جز من افراد ديگري نيز در حال نماز خواندن باشند، و باز همان انسان در آنجا حضور داشته باشد، در اين صورت تصور متفاوتي نسبت به درک آن انسان دارم. چون مي دانم که در اين جمع افراد زيادي حضور دارند، پس احتمال اينکه آن شخص تمام توجهش به من باشد، کاهش پيدا مي کند و به همين خاطر من هم کمتر به توجه او اهميت مي دهم.
آنچه در مثال دوم باعث شد که من نسبت به نگاه آن شخصي که در کنار خود مي بينم، کمتر از مورد قبل ارزش قائل باشم، اين بود که ادراک او را بر تمام آن نمازگزاران تقسيم نمودم.

ادامه مطلب در همين صفحه


حال ببينيد تصور ما در مورد خداوند هم به اين مثال دوم شباهت دارد. ما خداوند را خداي همه نمازگزاران و غيرنمازگزاران مي دانيم و به همين خاطر، در آن لحظه که مشغول نمازيم، تصوري که از ادراک خداوند داريم همانند آن تصوري است که از درک آن شخص در مثال دوم داشتيم. در ذهن خود چنين تصور مي کنيم که خداوند درصد بسيار کمي از درک خود را به سوي ما معطوف نموده، چرا که انسانهاي بيشماري در نظر او هستند. پس توجه او در نزد ما اهميت کمي پيدا مي کند.
اما اگر ما خود را تنها مخلوق الهي بدانيم که مشغول نماز است، و توجه خداوند را تنها معطوف به خويش بدانيم، همان حالتي را که در مثال اول در خود مي ديديم و شخصي را ناظر بر خود مي ديديم، در ما ايجاد مي شود و نماز را با توجه و دقت کامل به جا مي آوريم.
ممکن است بگوييد حقيقت اين است که ما تنها مخلوق الهي و تنها نمازگزار نيستيم، بلکه افراد بيشماري در هر زمان مشغول عبادت حق هستند. پس چگونه چنين تصوري از درک الهي پيدا کنيم؟
با توجه به شناختي که از خداوند داريم مي دانيم که درک او با درک محدود ما انسانها متفاوت است. هيچ درکي او را از درک ديگري غافل نمي کند و هيچ علمي او را از علم ديگر محروم نمي کند. او در يک زمان، به همه عالم هستي توجه مي کند و اين توجه در مورد همه ذرات هستي و همه مخلوقات و انسانها به صورت جداگانه، به طور کامل و صددرصد است.
البته دانستن اين حقيقت، ممکن است باز هم نتواند تصور ما را آنطور که بايد از درک الهي و توجه کامل او به ما تغيير دهد. پس بهتر است از فرضي ذهني بهره بگيريم:
هنگامي که آماده نماز مي شويد، چنين تصور کنيد که تنها بنده اي هستيد که خداوند آفريده، حتي نمازهاي گذشته و آينده خود را نيز کاملاً ناديده بگيريد. در ذهن خود مجسم کنيد که اکنون خداوند تمام توجه خويش را به شما معطوف نموده که ببيند چگونه او را مي ستاييد و عبادت مي کنيد.^(۳) بدانيد که واقعاً اين نماز براي خداوند داراي اهميت است. ^(۴) تمام معرفتي که نسبت به او داريد به کار گيريد و از عمق جان او را بخوانيد، بالاترين حدي از التماس و اظهار خواري و ذلت را که به ذهنتان مي رسد، در آن نماز پياده کنيد و همان لحظه، وسعت قلب خويش را احساس کنيد.

والسلام

پاورقي:
__________________________________
(1) ثـواب الاعـمـال و عـقـاب الاعـمـال ، ص 57، ثـواب الصـلاه ، حـديـث 2.
(2) در اینجا حال امثال نویسنده در نظر گرفته شده.
(۳) به حديثي قدسي برخورد کردم به اين مضمون: «هنگامي که بنده ام به نماز مي ايستد آن چنان به سخنانش گوش مي دهم که گويي فقط همين يک بنده را دارم و او آنچنان از من غافل است که گويي چندين خدا دارد» اما منبع آنرا هنوز نيافته ام و به همين خاطر در متن از آن استفاده نشد. اگر شما اطلاعي از منبع آن داريد، خواهشمندم بنده را از آن مطلع نماييد.
(۴) اگر چنين نبود هيچگاه دست به خلقت انسان نمي زد و تمام عالم هستي را وقف انسان نمي کرد، و اين با بي نيازي خداوند ناسازگاری ندارد.