
سوره اعراف / آیه 45
: «وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الأَلْوَاحِ
مِن كُلِّ شَيْءٍ مَّوْعِظَةً وَتَفْصِيلاً لِّكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ
وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُواْ بِأَحْسَنِهَا سَأُرِيكُمْ دَارَ
الْفَاسِقِينَ»
«و براى او در الواح
اندرزى از هر موضوعى نوشتيم؛ و بيانى از هر چيز كرديم -«پس آن را با جدّيت بگير! و
به قوم خود بگو: به نيكوترين آنها عمل كنند! (و آنها كه به مخالفت برخيزند، كيفرشان
دوزخ است؛) و بزودى جايگاه فاسقان را به شما نشان خواهم داد!»
عبادت پروردگار تنها منحصر به نماز و اعمال اخروی
دیگر نمي باشد، بلکه گستره اي از اعمال نيکو را شامل مي شود. مثلاً در روايات
ما از «کسب روزي» به عنوان بالاترين عبادات ياد شده است. پس کار کردن هم خود عبادت
پروردگار است به شرط آنکه به نيت اطاعت فرمان الهي انجام بگيرد نه نيات ديگر.
وقتي که تصميم مي گيريم به اينکه همه اعمال ما، عبادت و اطاعت فرامين الهي
باشد، با مسأله اي مواجه مي شويم به نام انتخاب عبادت. اينکه در اين وقت کدام عبادت
را انجام دهيم و کدام دستور الهي را اجرا کنيم. آيا انتخاب دست خود
ماست؟
همه عبادات الهي داراي اهميت هستند، اما
اهميتشان به يک ميزان نيست. برخي داراي اهميت بالاتر و برخي داراي درجه پايين تري
هستند. پس ملاک انتخاب، آن عملي است که مهم تر (اهمّ) است. وظيفه
ما اين است که عمل مهم تر را از ميان اعمال ديگر، برگزينيم. اما چگونه تشخيص دهيم
که کدام عمل در نزد خداوند متعال اهميت بيشتري دارد؟
هر چه شناخت ما از خداوند
متعال، هدف او از خلقت و احکام دين او کاملتر باشد، در تشخيص اهمّ بر مهم موفق تر
خواهيم بود. در اينجا به چند ملاک مهم در اين زمينه مي پردازيم:
ادامه مطلب در
همين صفحه
1ـ اعمال
واجب نسبت به اعمال مستحب داراي اهميت بيشتري هستند.
مثلاً اگر مبلغي پول در
نظر داريم که در راه خدا خرج کنيم، ابتدا بايد ببينيم که واجب خمس يا زکات يا
بدهکاري به کسي بر گردن ما نيست، و اگر هست در آن راه خرج کنيم و اگر نه، مي توانيم
آنرا صدقه دهيم که امري مستحب است. يا اگر عملي مستحبي با درخواست پدر و مادر (که
اطاعتشان واجب است) برخورد مي کند، اطاعت آنها بر آن عمل مستحبي ترجيح
دارد.
2ـ اگر هر دو عمل واجب
باشند، ترجيح با آن عملي است که فرصت اندکي دارد.
مثال: نماز آيات ابتداي ظهر
واجب مي شود و فرصت کمي هم دارد، در اينجا نماز آيات بر نماز ظهر که داراي فرصت
بيشتري است، مقدم است.
3ـ اعمال اخروي بر
اعمال دنيوي ترجيح دارند. مثلاً فريضه نماز از کار و کسب روزي حلال، مهم تر است و
بايد در هنگام برخورد با هم، نماز را مقدم قرار داد. در حالت کلي مي توان با برنامه
ريزي صحيح از برخورد اينها با همديگر پيشگيري به عمل آورد، مثلاً اوقات لازم براي
نماز اول وقت را در برنامه کاري خود به گونه اي قرار داد که کمتر با هم تداخل پيدا
کنند.
4ـ برخي اعمال دنيوي به جهت
اهميت فوق العاده و استثنائي که پيدا مي کنند و اينکه اگر در آن وقت انجام نگيرند
قابل جبران نخواهند بود، داراي اهميت مي گردند، مثلاً نجات جان انساني که در حال
غرق شدن است، چون فرصت جبران نخواهد داشت، مقدم بر همه اعمال ديگر حتي نماز مي
گردد.
5ـ در
مواردي که هر دو عمل مستحب هستند، انتخاب عمل به اختيار ماست. مثلاً نيم ساعت به
اذان صبح باقي مانده و تنها مي توان يکي از اعمال مستحبي زير را انجام داد: نماز شب
ـ تلاوت قرآن ـ تفکر در مبدأ و معاد ـ مطالعه و کسب علوم ديني ـ خواندن
دعاهاي مفاتيح الجنان و ...
اما در اين مورد هم، مسلماً برخي از اعمال بر برخي
ديگر اهميت بيشتري دارند که ممکن است به حالت روحي ما در آن زمان برگشت کند.
در
اينجا به يکي از مسائل ترجيح اهم در خود نماز مي پردازيم:
براي بهره بردن از آثار نماز و رسيدن به حقيقت آن، لازم است زمان
مناسبي را براي آن در نظر بگيريم. بهترين اوقات شايسته بهترين اعمال است و چون نماز
بهترين عمل است پس بايد بهترين اوقات خويش را که در آن بيش از هر زمان ديگر، سرحال
و بانشاط هستيم، براي آن در نظر بگيريم.
البته اگر
بخواهيم نماز را در اول وقت به جا بياوريم ولي در آن حال، خواب آلوده يا خسته باشيم
چه بايد بکنيم؟
ابتدا با برنامه ريزي صحيح کارهاي روزمره، سعي
کنيم که اوقات ابتداي ظهر و ابتداي شب و صبح، وقت کافي براي خواندن نماز فراهم کرده
و آمادگي جسمي و روحی لازم را در خود ايجاد کنيم. حال اگر مواردي پيش آمد که به
صورت اتفاقي همان اول وقت، حالت خوبي نداشتيم، بهتر است صبر کنيم و در اولين فرصت
ممکن که از کسالت خارج شديم، نماز را به جاي آوريم. البته اگر در يک مورد وقت اداء
نماز دارد به اتمام مي رسد، مسأله فرق مي کند و در اين صورت با هر حالي که شده بايد
نماز را به جاي آورد تا قضا نشود. اين مسأله با در نظر گرفتن اهم و مهم مطرح شده و
ترتيب اهميت اينگونه است: 1ـ در وقت
اداء به جا آوردن نماز يوميه 2ـ با حالت آرامش و نشاط به جا آوردن و دوري از کسالت
و خواب آلودگي 3ـ اول وقت به جا آوردن آن
اينها ملاکاتي کلي بود که همانطور که بيان شد، هر چه شناخت کامل
تري از ماهيت دين الهي و هدف خلقت داشته باشيم، در تشخيص اين موارد، بهتر عمل
خواهيم کرد.
ممکن است از اين بترسيد که نتوانيد در انتخاب اين ملاکات موفق عمل
کنيد، اما به فرموده قرآن اگر ما نيتمان را براي خداوند خالص کرده و از عمق
جان سعي در اطاعت اوامر الهي داشته باشيم (تقوا) ، خدا خود بهترين گزينه را به ما
نشان خواهد داد:
سوره انفال/ آيه 29
: «يِا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ
إن تَتَّقُواْ اللّهَ يَجْعَل لَّكُمْ فُرْقَاناً وَيُكَفِّرْ عَنكُمْ
سَيِّئَاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللّهُ ذُو الْفَضْلِ
الْعَظِيمِ»
«اى كسانى كه ايمان آوردهايد!
اگر از (مخالفت فرمان) خدا بپرهيزيد، براى شما وسيلهاى جهت جدا ساختن حق از باطل
قرار مىدهد؛ (روشنبينى خاصّى كه در پرتو آن، حق را از باطل خواهيد شناخت؛) و
گناهانتان را مىپوشاند؛ و شما را مىآمرزد؛ و خداوند صاحب فضل و بخشش عظيم
است!»
و چقدر اين آيه آرامش و طمأنينه خاصي به انسان مي بخشد.
و السلام